به بهانه روز تربیت بدنی و ورزش

ورزش و سلامت جسم

از مسعود نورعلیزاده

جهت ارائه به مرکز مشاوره و مطالعات روانشناختي

  امروزه، تمام پيشرفت‌هايي كه زندگي ما را راحتر كرده‌اند، از قبيل پول‌هاي الكترونيكي و اعتباري، تجارت اينترنتي، رباط‌هاي انسان‌نما و صدها دستاورد تكنولوژي و فن‌آوري جديد، از انسان موجودي ماشيني و بي‌تحرك ساخته است، كه نتيجه آن ظهور و بروز انواع بيماري‌ها از جمله بيماري‌هاي قلبي ـ تنفسي و... است.

  كاهش فعاليت و كم‌تحركي موجب افزايش عوارض فراگير و شايع‌ چاقي و بيماري‌هاي مربوط به آن شده است. اين روند موجب افزايش چربي خون و چسبيدن آن به ديواره‌هاي عروق خوني و تشكيل رسوب‌هاي چربي مي‌شود. هر چه بر ميزان چربي افزوده شود، از تمايل فرد به تمرينات جسمي كاسته مي‌شود؛ دور باطلي كه باعث تشديد مشكل مي‌‌شود. در ادامه اين روند، سرانجام در جريان خون به قلب اختلال ايجاد شده و حمله قلبي به‌وجود مي‌آيد. و از عوارض رواني بيماري‌هاي قلبي، اضطراب و افسردگي است، كه بر ميزان دردها مي‌افزايد.

 در اين ميان، بهترين راه حل اين مشكلات روي آوردن به فعاليت‌هاي بدني، به خصوص ورزش مي‌‌باشد.  دنياي ورزش، پر از زيبايي‌ها و شادي‌هاست. ورزش، هنر زيبا داشتن و ورزيده كردن تن، پرورش دهنده جسم و تقويت كننده روان است. ورزش، واكسني براي دردهاي بي‌درمان، تقويت‌ كننده قواي معنوي و راز طول عمر انسان‌هاست. افراد 90 يا 100 ساله طول عمر خود را مديون ورزش و فعاليت‌هاي جسماني‌اند، كه هر نوع فعاليتي به طور طبيعي زندگي را شيرين و طول عمر را افزايش مي‌دهد.

بدن سالم و تندرست از اساسي‌ترين نيازهاي بشر است، و بدون وجود جسمي سالم، پرورش روحي و شخصيتي انسان نيز امكان‌پذير نبوده و سلامت رواني به مخاطره مي‌افتد. لذا است كه امام حسين^{(عليه‌السلام)} مي‌فرمايد:

«بِادِرُوا بِصِحَّةِ الْأجْسامِ فِي مُدَّةِ الْاَعْمارِ:در تمام طول عمر خود، به صحت و تندرستي بدن‌هايتان مبادرت ورزيد؛ و با مواظبت كردن از آن، تندرست و سالم باشيد.»

ورزش براي ايجاد قدرت و جرأت و گسترش مهارت در زندگي و ايجاد هماهنگي ميان دستگاه اعصاب و عضلات كه لازمة يك زندگي مطلوب و توأم با سلامتي است، تأثير فراواني دارد. و با داشتن سلامتي و تندرستي است كه انسان مي‌تواند از زندگي خود لذت ببرد.

 امام علي‌^{(عليه‌السلام)} مي‌فرمايد: «بِالصِحَّةِ تُسْتَكْمَلُ اللَّذَّةُ:با تندرستي، لذت زندگي كامل مي‌شود.»

ورزش مهمترين دارو جهت پيشگيري از بيماري‌ها و بهبود مزاج و تعادل جسمي و رواني است. و با توجه به اين حقيقت است كه جهان امروز از ورزش به عنوان يك وسيلة مفيد و مؤثر و كمك‌كننده در سلامت جامعه بايد بهره‌برداري كامل نمايد. ارزش و اهميت ورزش از نظر پزشكان دنيا تا حدي است كه «ويكتور پوشه» از مشاهير جهان طب به دولتش پيشنهاد مي‌كند، در دبيرستانها به جاي تدريس زبان‌هاي يوناني و لاتين از ورزش استفاده شود، تا به وصيت «فرنسيس بيكن»[ كه مي‌گفت: «ورزش كنيد تا تندرست و سالم باشيد، زيرا تن سالم براي روان به حكم يك مهمانخانه است» عمل شود.

پوشه همچنين توصيه مي‌كند: «لحظات نخستين روز بايد صرف تربيت بدن شود، انسان بعد از ورزش احساس آرامش مي‌كند، كه تأثير مستقيم و فوري آن بر جسم كاملاً مشهود است؛ ورزش زندگي جسمي و روحي را بيدار مي‌كند و بدن را تحريك نموده و باعث دفع سموم از آن مي‌گردد، و در قوت بخشيدن به اراده تأثير مستقيم دارد.» اين جرّاح معروف مي‌افزايد: «اگر بخواهيم خوشبختي را در چند جمله خلاصه كنيم، بايد بگوييم: آزاد نفس كشيدن، خوب غذا خوردن، تن را به ورزش گماشتن و ايمان داشتن، ستون‌هاي سلامتي هستند.»

ورزش اثرات فوق‌العاده‌اي در جسم و تأمين سلامتي و بهداشت جسمي، و در روح و تأمين بهداشت رواني دارد كه به برخي از آنها اشاره مي‌شود.

سلامتي و بهداشت جسمي

ورزش نقش مهمي در پيشگيري و درمان بسياري از بيماري‌ها، همچون بيماري‌هاي كليوي، ريوي، ارتوپدي، عفوني، عصبي، دردها و سكته‌هاي قلبي، سكته مغزي، چربي خون، ضعف‌هاي عضلاني، كمردرد و آرتريت(التهاب مفاصل) دارد. ورزش به كاهش فشار خون كمك مي‌كند، در كنترل وزن تأثير فوق‌العاده‌اي دارد و مقدار كلسترول ليپوپروتئين با غلظت بالا را- كه از بيماري تصلّب شرايين جلوگيري مي‌كند- افزايش مي‌دهد.

ورزش، سيستم قلبي ـ عروقي فرد را تقويت كرده و قلب و ريه‌ها را وامي‌دارد كه به طور مؤثر و كارآمد عمل كنند, در نتيجه ابتلا به بيماري قلبي ـ عروقي كاهش مي‌يابد. (لِئون و بلكبرن، 1977؛ پافنبارگر، وينگ، و هايده ۱۹۸۷)مشاهدات علمي نشان دهنده اين واقعيت‌است که افرادي كه شغل آنها با فعاليت‌ جسمي روزانه همراه است، كمتر به سكتة قلبي دچار مي‌شوند.شركت هميشگي در فعاليت‌هاي ورزشي باعث بهبود سطح تناسب فيزيكي بدن مي‌شود؛ تناسب فيزيكي مي‌تواند بيماري و معلوليت ناشي از بيماري‌ قلبي ـ عروقي، استئوپروز، ديابت، چاقي، و يا فشار خون را به تأخير اندازد، كاهش دهد و يا از آن جلوگيري كند. به طور کلي ورزش منظم در افزايش كيفيت زندگي نقش مهمي دارد.

ورزش حتي در پيشگيري و درمان سرطان نقش مهمي بازي مي‌كند. پژوهش‌ها حاكي است، هر ساله افزون بر يك ميليون آمريكايي در مي‌يابند كه به دام سرطان ـ يعني دومين عامل مرگ و مير بعد از بيماري‌هاي قلبي در آمريكا ـ دچار شده‌اند. طبق آمار انجمن سرطان آمريكا، مرگ حاصل از سرطان در بين مرداني كه ميزان تندرستي جسماني‌شان بسيار اندك بوده، سه برابر بيش از مرداني بوده است كه از تندرستي كامل بهره‌مند بود‌ه‌اند. زنان عاري از سلامتي بدني، 16 بار بيش از زنان برخوردار از تندرستي بر اثر سرطان به كام مرگ كشيده شده‌اند. لذا در سال 1966م اين انجمن، فعاليت جسمي و ورزشي مرتب را به فهرست عوامل پيشگيرانه اين بيماري كشنده افزود.  تيم كي متخصص برجسته بيماري‌هاي غيرواگير در بنياد سلطنتي تحقيقات سرطان انگلستان مي‌گويد: «شواهدي اساسي وجود دارد كه ورزش خطر ابتلا به دو نوع سرطان شايع در انگلستان، يعني سرطان‌هاي روده و سينه را كاهش مي‌دهد.»

اين آثار و فوايد پيشگيرانه و درماني ورزش، در نتيجه اثرات فيزيولوژيكي آن بر جسم انسان است. مهمترين اثري كه ورزش بر بدن انسان گذاشته و موجب تغييراتي در آن مي‌شود، تغييرات قلبي ـ تنفسي است؛ كه ورزش نقش حياتي در اين زمينه دارد.

الف ـ  تغييرات تنفسي ـ ريوي

به طور كلي هنگام ورزش، تنفس عميقتر شده و هواي بيشتري به ريه‌ها وارد مي‌شود، و موجب ورزيدگي و كار بيشتر آنها شده و گنجايش‌شان بيشتر مي‌شود؛ و در نتيجه اكسيژن بيشتري وارد بدن مي‌شود. تمرينات ورزشي همچنين موجب نظم و ثبات حركات تنفسي انسان شده و اثرات قابل ملاحظه‌اي بر ميزان انتقال اكسيژن به عضلات مي‌گذارد.

اكسيژن نقش كليدي و حياتي در فيزيولوژي بدن دارد. ما در بدو توجه فكر مي‌كنيم كه اكسيژن براي شش‌ها لازم است، تا عمل دم و بازدم را انجام دهد؛ اما اكسيژن حيات وزندگي را به تمام اعضا و جوارح بدن، حتي كوچكترين سلول‌هاي آن به ارمغان مي‌آورد. هدف از تنفس، ذخيره انرژي لازم جهت انجام مراحل زيستي مانند اعمال شيميايي رشد واعمال مكانيكي انقباظ عضلاني است. اكسيژن كافي به منظور متابوليسم(سوخت وساز) بدن و توليد حرارت و انرژي لازم براي انجام فعاليت‌هاي انسان لازم است، تا نسوج‌ها(بافت‌ها) بتوانند به خوبي از آن بهره‌مند گردند. در هر تنفسي، اكسيژن وارد خون شده و آن را به وسيله دفع سموم و خارج ساختن گار كربنيك تصفيه مي‌كند، و قلب فقط خون سالم و آماده شده را پمپاژ مي‌كند. اكسيژن توسط پلاسما و هموگلوبين موجود در گلبول‌هاي قرمز خون حمل مي‌گردد، و به جاي‌جاي بافت‌هاي بدن و سلول‌ها مي‌رسد.

در حضور  مواد غذايي به  و  تجزيه شده، و در نتيجه، طي مرحله‌اي به نام تنفس به آزاد شدن انرژي شيميايي منتهي مي‌گردد. انرژي آزاد شده در اثر تجزيه مواد غذايي نمي‌تواند به طور مستقيم جهت انجام كار مكانيكي مورد استفاده قرار گيرد، بلكه به صورت تركيبات شيميايي ديگر به نام «آدنوزين تر فسفات» (ATP)كه در تمام سلول‌هاي عضلاني ذخيره شده، تغيير شكل و مورد استفاده قرار مي‌گيرد.

ب ـ  تغييرات قلبي ـ عروقي

تمرينات ورزشي به خصوص تمرينات هوازي باعث مي‌شود كه ميزان انقباض و انعطاف‌پذيري عضلات قلب و حجم حفره‌هاي بطني به خصوص بطن چپ (حجيم شدن قلب) افزايش يابد و در نتيجه آن حجم ضربه‌اي قلب افزايش يافته و با پمپاژ بهتر، خون بيشتري با سرعت زياد انتقال مي‌دهد؛ كه به بهبود سيستم گردش خون و كاهش فشار خون مي‌انجامد.

در هنگام ورزش كردن، شريان‌ها به طور عرضي گشاد ومنبسط گرديده و اكسيژن بيشتري وارد خون مي‌شود و در نتيجه فشار خون كاهش يافته و قلب خون بيشتري براي توليد حرارت و انرژي لازم به ساير نقاط بدن مي‌رساند. ورزش همچنين، موجب نظم و كاهش ضربان قلب، افزايش تعداد و حجم متيوكندري‌ها، افزايش شبكه مويرگي، بالا رفتن هموگلوبين خون، افزايش توليد سلول‌هاي قرمز خون در بافت‌هاي لنفاوي استخوان، سرعت تبادلي بين پلاسماي خون و مايع بين سلولي و كاهش توليد اسيد لاكتيك مي‌گردد. اسيد لاكتيك محصول تجزيه شده‌اي از كربوهيدرات (گلوكز و گليكوژن) مي‌باشد كه عاملي خستگي‌زا است.

کساني که مرتباً ورزش نمي‌کنند، اگر حداقل هفته‌اي پنج روز به صورت يک روز در ميان و روزانه به مدت 30 دقيقه، به فعاليت متوسط بدني بپردازند، مي‌توانند از مزاياي تندرستي بهره‌مند گردند.

 †از ديگر اثرات و فوايد ورزش مي‌توان به موارد زير اشاره كرد:

1.     تقويت سيستم ايمني بدن.

2.     تقويت سيستم هورموني و رشد و نمو بهتر.

3.     دفع سموم از بدن و آمادگي بيشتر اندام‌ها براي پذيرش غذا.

4.     افزايش ميزان سوخت و ساز و كمك به ساختن عضله.

5.     كمك به دستگاه گوارشي و تنظيم اشتها.

6.     تنظيم عمل دفع و جلوگيري از يبوست (از طريق تحريک انقباضات موزون روده).

7.     تقويت استخوان‌ها و جلوگيري از پوكي استخوان.

8.     تقويت رباط‌ها، تاندون‌ها و تارهاي عضلاني و جلوگيري از پارگي و كشيدگي آنها.

9.     افزايش ضخامت غضروفي در مفاصل.

10.         از بين بردن انقباض ماهيچه‌ها.

11.         افزايش اكسيداسيون چربي‌ها.

12.         طراوت و شادابي پوست و فراخ‌تر شدن منافذ پوستي.

13.         كمك به هماهنگي عصب و عضله در بعضي از انواع فلج‌ها.

14.         كمك به كاهش و كنترل وزن.

15.         مقابله با درد قاعدگي (از طريق ايجاد بهبود در گردش خون).

16.         افزايش مدت زمان قابليت باروري.

17.         تناسب و توازن حالت بدن و زيبايي اندام.

18.    نيرومندي و مقاوم شدن و عادت كردن به فعاليت، و در نتيجه ديرتر خسته شدن، ديرتر عرق كردن و به تنگي نفس دچار نشدن.

19.         كمك به تحمل و تسكين برخي درد‌ها.

20.         تقويت اعصاب و ايجاد هماهنگي بين اعصاب و مراكز عصبي، و تسكين اسپاسم‌هاي عصبي.