امروز عرشيان و فرشيان عزادار فرزندي از سلاله پاك نبي گرامي اسلام حضرت محمد(ص) هستند كه وجود مقدسش در آسمان انديشه تشيع همچون خورشيدي تابان مي‌درخشد.

امام جعفر صادق (ع) كه بنيان گذار مكتب تشيع در دوران بعد از فقه اول شيعه است، توانست با استفاده از فضاي باز سياسي و نيز آموزه‌هاي پدر مكرمش امام محمد باقر(ع) به ترويج مكتب علوي همت گمارد.

پس از شهادت امام حسين (ع) در محرم سال ‪ ۶۱‬هجري قمري به نظر مي‌رسيد كه امت اسلامي دچار نوعي سردرگمي شده اند.

خاندان بني اميه كه به واسطه بي‌كفايتي يزيد ابن معاويه دچار تزلزل و در آستانه انهدام قرار گرفته بود، نتوانست در برابر مشكلات به‌وجود آمده به خصوص قيام‌هاي متعدد براي خونخواهي امام بزرگ شيعيان و ياران وفادارش در كربلا، مقاومت كند و به همين دليل حكومتشان نيز دوام نياورد.

امام سجاد(ع) كه تا مدت‌ها براي اثبات كج فهمي‌هاي مردم ناشي از تبليغ دستگاه اميه و به خصوص روايت مظالم عاشورا تلاش گسترده‌اي را آغاز كرده بود با دسيسه و توطئه برنامه ريزي شده محبوس شد و نتوانست به نحو مطلوب به اشاعه فقه علوي بپردازد.

هر چند شيوه تبليغ اين امام بزرگوار در بيان نيازها و آموزه‌هاي ديني در قالب ادعيه و اذكار به شيعيان منتقل مي‌شد اما به دلايل امنيتي و فضاي بسته سياسي در جامعه همان اندك تعاليم ديني نيز به گونه‌اي ناقص به مردم منتقل مي‌شد.

در دوران امام محمد باقر(ع) شرايط به گونه‌اي متفاوت تر ازگذشته فراهم شد و با گشوده شدن فضاي سياسي، تعاليم مكتب علوي از سوي امام پنجم شيعيان به مشتاقان به شيوه‌هايي كاملا محسوس انتقال مي‌يافت.

امام باقر(ع) در زمان حكومت امويان به مقام امامت رسيد و درزمان خلافت "وليد"، "سليمان بن عبدالملك" ،" عمر بن عبدالعزيز" ،"يزيد بن عبدالملك" و "هشام بن عبدالملك "به ترويج علوم ديني و دانش روز پرداختند.

ايشان در دوران مهجور علم و دانش با تشكيل كلاس‌هاي درس و تعليم شاگردان بسيار توانست به سرعت به اشاعه فقه علوي و ترويج علومي كه بسياري از آنها تا آن زمان مجهول بودند، بپردازند.

در اين زمان تلاش بسياري براي برگزاري محافل علمي از سوي امام باقر(ع) و ياران و اصحاب انديشمند ايشان در تمام ممالك اسلامي صورت گرفت .

نتيجه اين تلاش كه موجب بنانهاده شدن و تاسيس دهها و صدها مدرسه ديني و علمي در سراسر قلمرو اسلامي شد، زمينه‌اي را براي ادامه اين تلاش در عصر صادقي ايجاد كرد.

"ابان بن تغلب" كه محضر سه امام را از زمان امام سجاد (ع) درك كرده بود، "زراره"،
"كميت اسدي"، "محمد بن مسلم"، فقيه اهل بيت و از ياران راستين امام باقر وامام صادق(ع)از جمله شاگردان ان دو امام همام و از انديشمندان برجسته دوران خود بودند كه آموخته‌هاي خود رابه شاگردان ديگر تعليم ‌مي‌دادند.

پس از شهادت امام باقر (ع) در هفتم ذيحجه سال ‪ ۱۱۴‬ه.ق و در ‪ ۵۷‬سالگي و در زمان خلافت "هشام‌بن عبدالملك"، فرزندش امام صادق (ع) به امامت رسيد.

شناخت دقيق تحولات اين دوران، كمك شاياني به فهم بهتر آنچه كه امام صادق (ع) در اين زمان انجام دادند و مكتبي را به نام "مكتب الصادق" ايجاد كردند و موجب شكوفايي انديشه تشيع شدند، خواهد كرد.

در دوران امام صادق (ع)، تحولات زيادي به وقوع پيوست كه لازمه شناخت تمامي اين تحولات بررسي دقيق و همه جانبه آن از زمان روي كار آمدن معاويه در زمان امامت امام حسن مجتبي (ع) است.

هرچند موشكافي همه‌  اين موارد در اين مقال نمي‌گنجد امابه اختصار مي‌توان گفت كه معاويه با شناختي كه از اوضاع اجتماعي و ساخت فكري قبايل عرب داشت به خوبي به اين نكته رسيده بود كه مشكل اصلي اين قبايل موضوع "عصبيت و نسب" است .

وي مي‌دانست كه حكومتش به‌دليل نداشتن رابطه مستقيم باخاندان پيامبر(ص) بسيار آسيب پذير خواهد شد.بر همين اساس وي تلاش كرد تا اين نقيصه را با جعل احاديث به نفع خود و خاندانش پر كند.

دستگاه حكومتي وي با صرف هزينه‌هاي كلان توانست احاديث بسياري را جعل و روانه جامعه سازد.

احاديثي كه در دوران معاويه جعل شد هر چند به سادگي قابل شناخت بود اما به نظر مي‌رسد تا مدت‌ها توانست در بين مردم از سوي درباريان ترويج و منتشر شود.

آنچه كه امام حسن (ع) و امام حسين (ع) براي آن قيام كردند به واقع درك صحيح از انحرافي بود كه اينگونه در دين ايجاد شده بود.

امام باقر (ع) تلاش زيادي را براي برملا كردن اين خطوط انحرافي انجام دادند اما عمر كوتاه ايشان نيز كفاف نداد تا همه آن انحرافات را آشكار سازند.

سئوالي كه در زمان امامت امام صادق (ع) در ذهن بسياري از مردم طرح شد اين بود كه "براي فهم و دريافت احاديث معتبر و نيز تفسير قرآن چگونه بايد عمل كرد؟"
آمادگي مردم از يك سو و شرايط به وجود آمده از تزلزل دستگاه حكومتي و در نهايت فضاي باز سياسي موجب شد تا امام صادق (ع) با بهره‌گيري از همه امكانات ضمن پاسخ به اين پرسش‌ها، ابهامات و شبهات، به ترويج تعاليم اسلام ناب محمدي (ص) بپردازند.

امام خود در اين زمان براي پاسخ دادن به نياز مردم، قيامي دانش محور را پايه‌ريزي كردند و با داير كردن كلاس‌هاي درس جديد و همچنين تقويت كلاس‌هاي قبلي بنيانگذار مكتب فقه تشيع شدند.

امام در اين زمان مرجع پاسخگوي همه پيروان اسلام اعم از شيعيان و سني‌ها بودند و با سعي و تلاش فراوان توانستند اقتدار مكتب تشيع را با استدلال و منطق بر همه پيراون اسلام اثبات كنند.

به گونه‌اي كه حتي شافعي يكي از شاگردان امام جعفر صادق (ع) بوده و از محضر اين بزرگوار كسب فيض كرده است.

علاوه بر شافعي، مالك و ابوحنيفه از بزرگان اهل سنت نيز از محضر امام جعفر صادق (ع) كسب علم كرده‌اند.

امام صادق (ع) با بهره‌گيري از همه علوم و نيز بهره‌مندي از منبع علوم خاص موجود نزد خاندان عصمت و عترت پيامبر (ص) به پاسخگويي به شبهات مردمي كه سال‌ها در معرض احاديث انحرافي و جعلي قرار گرفته بودند، پرداختند.

تلاش امام منجر به شكل‌گيري انديشه‌اي شد كه نه تنها توانست شاگردان بسياري را در همه زمينه‌ها تربيت كند، بلكه موجب بيمه شدن شيعه و پالايش تفكرات اسلامي در طول صدها سال شد.

نتيجه اهتمام امام صادق (ع) در اصلاح تفكرات شيعيان به مثابه يك انقلاب عظيم در نظام انديشه شيعه بود و آنچه امروزه پيروان حضرتش را از ساير مذاهب متمايز ساخته، مرهون آموزه‌ها و تعاليم آن امام همام است.